مقاله حاضر از نوع مقایسه ای به بررسی نظریه و تجربه سیاست شهری و دیپلماسی شهری در مدرنیزاسیون در دو دوره مختلف پهلوی دوم و جمهوری اسلامی می پردازد. یکی از اهداف سیاست خارجی هر کشور نیز، به طور عام، توسعه قلمرو نفوذ یا حوزه نفوذ است. منظور از حوزه نفوذ نیز شکل گیری فضاهایی برای حضور مرئی و نامرئی یک کشور است تا بتواند ارزش های مورد توجه خود را ترویج نماید. این مقاله از نوع توصیفی و تحلیلی بوده و تلاش دارد به شیوه اسنادی و در چارچوب بحث دیپلماسی شهری، سیاست های دولت ها را در دوره پهلوی دوم و جمهوری اسلامی مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار دهد. بر این اساس پرسش اصلی عبارت است از: تجربه سیاست شهری و دیپلماسی شهری در دوران پهلوی دوم و جمهوری اسلامی چه تأثیری بر مدرنیزاسیون در دو دوره داشته است؟فرضیه موقت نیز عبارت است از: با وجود دولت استبدادی شبه مدرن، خرده گفتمان های دولت خودکامه، دولت اقتدارگرای بوروکراتیک و دولت اقتدارگری رانتیر در دوران پهلوی دوم و با وجود مردم سالاری دینی و دولت رانتیر جمهوری اسلامی هر دو دوره سیاست شهری و دیپلماسی شهری با موفقیت ها و ضعف هایی همراه بوده و به روند مدرنیزاسیون در ایران کمک شده است.

نقش روشنفکران در شکل گیری انقلاب اسلامی ایران و کوشش آنان برای ارتقای آگاهی سیاسی مردم امری انکارناپذیر است. هدف این مقاله مطالعه سیر تحول روشنفکری در ایران، به منظور بررسی زمینه های تغییر بیعت روشنفکران با رژیم پهلوی و همینطور نتایج آن بر وقوع انقلاب است. بر مبنای یک تقسیم بندی، روشنفکران ایرانی از آغاز تا پایان دورة پهلوی در سه نسل قرار می گیرند: نسل اول: روشنفکران عصر حیرت؛ نسل دوم: روشنفکران شبه مدرن یا غرب گرا و نسل سوم: روشنفکران بومی گرا. روشنفکران نسل اول و دوم تحت تاثیر اندیشه غرب گرایی و تجدد آمرانه بودند، اما نسل سوم با گذر از نوسازی آمرانه و غرب گرایی، بیشتر رنگ و بوی مذهبی و بازگشت به هویت خویشتن به خود گرفت. هدف اندیشه گران این جریان، احیای تفکر جدیدی درباره دین و هویت بومی بود. همانطور که کرین برینتون نیز در کتاب کالبدشکافی انقلاب آورده است، جابه جایی وفاداری روشنفکران را می توان یکی از نشانه های وضعیت پیشا انقلابی دانست. روشنفکران بومی گرا، که تا آن زمان، آرمان ها و مسیر متفاوتی از باقی قشرهای جامعه در پیش گرفته بودند، در کنار توده مردم قرار گرفتند و این تغییر رویه، به تعبیر کرین برینتون نشان از «تغییر بیعت روشنفکران» داشت و در وقوع انقلاب اسلامی نقش تاثیرگذاری داشت.

پژوهش حاضر با هدف فهم چگونگی رؤیت پذیر شدن کُردها در دورۀ پهلوی دوم انجام شده است. این پژوهش تلاش دارد با استفاده از روش تحلیل گفتمان، به تصویری تا حدودی گویا، روشن و قابل استناد «از» و «درباره» کُردها در مجلات فارسی زبان این دوره دست یابد. به همین منظور متن و فرامتنِ مطالب مرتبط با موضوع مورد تحقیق در این نشریات در بازه زمانی مورد اشاره، مورد تحلیل و پژوهش قرار گرفت. یافته ها نشان می دهد که تصویرسازی از کُرد و کردستان در مجلات دوره پهلوی دوم، متاثر از قطب بندی هایی مانند «خود/دیگری»، «مرکز/حاشیه» و «سوژه/ابژه» است. در این مطالب، کُردها همواره هویتی ثابت و از پیش تعریف شده دارند، این تاکید بر مفهوم ثبات، تکنیک و بلکه تاکتیکی مهم و موثر در «ساخت ایدئولوژیک سوژه ی کُرد» و «دیگری بودگی» اوست. تصویر غالب و پُررنگ از کردها در این مجلات، تصویری است موزه ای و همچنین توریستی از آنها؛ آدم هایی در اعماق تاریخ که نباید به آنها دست زد، مبادا که از «بکر بودن» بیفتند. سایه این «ایده باکرگی» بر ساحَت های مختلف هستی و کیستی «سوژه کُرد» از زبان و لباس و پوشش او گرفته تا آداب و رسوم و آئین اش، گسترده شده است.اهمیت سوژه ی «کُرد» به بودَش در تاریخ است و کمتر سخنی از شرایط اجتماعی، اقتصادی، سیاسیِ روز کردها در میان است.

تامین امنیت آن هم از نوع امنیت اجتماعی در جوامع انسانی از سوی دولت ها به طور خاص از الزامات اکثر آنها می باشد، دولت پهلوی دوم بعد از تبعید رضاشاه و شروع عصر جدید حکومتی، درپی آن بود که تا به موضوع امنیت اجتماعی توجه خاصی نشان دهد. هدف این تحقیق توصیف و تحلیل امنیت اجتماعی در عصر پهلوی دوم است که به روش کیفی از نوع تاریخی و تحلیلی انجام و با مطالعه منابع کتابخانه ای به توصیف و تحلیل این سوال می پردازد که با توجه به سیاست های: اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی دوره پهلوی دوم، امنیت اجتماعی در جامعه آن زمان چگونه بوده است؟ یافته های تحقیق حاکی است که در این دوره بیشتر از عصر رضاشاه به دنبال غرب زدگی و تبعیت از دولت های بیگانه خصوصا اجرای خواست های دولت آمریکا و انگلیس نظیر تصویب لایحه کاپیتولاسیون باهدف اعطای مصونیت سیاسی و کنسولی به اتباع آمریکایی در ایران و اجرای اصلاحات اراضی در این دوره حاصلی جزء مهاجرت به شهرها، بیکاری، فقر و افزایش حاشیه نشینی را به دنبال نداشت. سایر کارکردهای غلط نظیر: غرب زدگی فاحش، آزادی غیرمعقول و غیر اسلامی در میان زنان، دین ستیزی و تخریب هویت دینی و فرهنگی، رواج و مصرف مواد مخدر، نبود دکترین امنیت ملی مستقلی منطبق با ویژگی های اسلامی و اجتماعی آن زمان و عدم توانایی در تامین نیازهای امنیتی ازجمله امنیت اجتماعی به بحران مشروعیت، احساس عدم امنیت (ناامنی) بی اعتمادی و بدبینی سیاسی در مردم در آن زمان مبدل که همگی نشان از ضعف در تامین امنیت اجتماعی در حکومت پهلوی دوم دارد.

برآیند توسعه ساختار نظامی ایران بر سه رکن عمده روح نظامی گری رژیم شاهنشاهی، توانمندی اقتصادی حاصل از افزایش ناگهانی قیمت نفت و تاثیرپذیری از استراتژیهای قدرت های بزرگ و تحولات بین المللی در منطقه خاورمیانه و به طور اخص حوزه راهبردی خلیج فارس و دریای عمان استوار بود. هدف از این نوشتار بررسی علل توسعه شتاب آلود سازمان نظامی ایران در دهه واپسین حکومت پهلوی دوم است. بر این اساس مجموعه ای از عوامل بین المللی و داخلی به صورت مکمل و زنجیروار، این فرآیند و دگردیسی را موجب گردیدند.

نگاه غالب در تبیین انقلاب اسلامی، بررسی وقوع انقلاب از دیدگاه مخالفین حکومت پهلوی بوده است و کمتر دلایل وقوع انقلاب از دیدگاه افراد نزدیک به حاکمیت پهلوی مورد توجه پژوهشگران بوده است. هدف ما در این پژوهش بررسی سبک رهبری شاه در اداره کشور از دیدگاه کارگزاران حکومت پهلوی دوم است تا دریابیم این سبک رهبری چگونه منجر به سقوط سلطنت پهلوی دوم شد. بر این اساس سوال اصلی ما در این پژوهش این است که در یابیم سبک رهبری شاه از دیدگاه کارگزاران پهلوی دوم چگونه فروپاشی حکومت پهلوی و در نتیجه پیروزی انقلاب اسلامی را به دنبال داشته است؟یافته های پژوهش نشان می دهد از دیدگاه کارگزاران حکومت پهلوی عواملی چون ضعف شخصیت، استبداد، عدم توجه به نظرات کارشناسی، عدم پایبندی به قانون اساسی، وابستگی و از بین بردن نهادهای واسط بین حاکمیت و مردم در سبک رهبری محمدرضاشاه زمینه انقلاب اسلامی مردم و سقوط حکومت پهلوی را فراهم آورد. روش پژوهش در این مقاله کیفی از نوع تحلیل مضمون است.

«نفوذ » یکی از راهبردهای اعمال قدرت است که در اعصار قدیم در اشکال سخت و نیمه سخت و در عصر جدید در قالب نرم از سوی کشوری علیه کشور دیگر یا از جانب شخص یا گروهی بر روی شخص یا گروه دیگر اعمال می گردد. در این مقاله محققین برآنند تا در راستای جهاد تبیین، نفوذ امنیتی آمریکا در دوره پهلوی را بررسی نمایند. پرسش تحقیق بر این پایه استوار است که نفوذ امنیتی آمریکا در دوره پهلوی چگونه بوده است؟ برای حصول این هدف، پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی مبتنی بر مدل کیفی با رویکرد تبیین گری اختیار عاقلانه و ساختاری–,علّی، ابتدا محورها و مصداق های نفوذ امنیتی آمریکا در دوره پهلوی مبتنی بر اسناد و مدارک متقن مورد توجه و مداقه قرار گرفته و سپس مورد تجزیه و تحلیل صورت خواهد گرفت. یافته های تحقیق حاکی از آن است که آمریکا برای نفوذ در حوزه امنیتی این دوره به جهت ساختار حکومت دیکتاتوری که عمده قدرت در اختیار شخص حاکم است، تمرکز خود را بر مرجع قدرت در کشور یعنی شاه قرار داده و با نفوذ و تسلط بر این مرجع قدرت، دو نهاد اطلاعاتی و امنیتی کشور (ساواک و ضداطلاعات ارتش) را در جهت اهداف و منافع خود در ایران و منطقه غرب آسیا به کار می گیرد.

پیش از این مقاله ای با عنوان «نخستین نگارشها در حوزه تمدن اسلامی» نوشتم که هدف از آن مروری بر مطالعات تمدن اسلام نگاری از آغاز ورود مباحث تمدن اسلامی به نوشته های اسلام و ریشه های آن با رویکرد کتابشناختی بود. مقاله یاد شده در آینه پژوهش شماره 184 (صص 38 17) منتشر شد. آن مقاله، مقدمه متنی است که در اینجا ملاحظه خواهید کرد. به علاوه مقاله دیگری هم با عنوان «ادبیات نقادی در حوزه قم» مکمل همین بحث است که در مجموعه دوم صد سالگی قم انتشار یافت. مقاله حاضر، مروری بر شماری کتاب و مقاله، باز هم زیر همان عنوان «تمدن اسلامی نگاری در ایران دوره پهلوی دوم» است. هدف این است تا نشان داده شود چه موضوعاتی در این کتابها دنبال می شده و چه آثاری در این موضوعات نوشته شده است.

چکیده: یکی از رخدادهای مهم در تاریخ معاصر کشور ما انعقاد قراردادهای موسوم به «کاپیتولاسیون» می باشد که در سه سلسله پادشاهی معاصر یعنی صفویه، قاجاریه و پهلوی، به ترتیب با فرانسه، روسیه و آمریکا منعقد شده است. ماجرای کاپیتولاسیون دوم در زمان قاجار اولین قراردادی از این سه قرارداد است که در کشور ما عملا قابلیت اجرایی یافت. اغلب کتاب های مرتبط با این موضوع، ماجرای لغو آن را در زمان پهلوی اول دانسته و احیانا فقط اشاراتی گذرا به واقع ماجرا داشته اند. این پژوهش از نوع توصیفی-تحلیلی است و در آن تلاش شده تا با مطالعه اسناد، کتب و مقالات و سایر منابع موجود در کتابخانه ها و فضای مجازی، ماجرای لغو این قرارداد مورد واکاوی قرار گیرد. در نهایت با بهره گیری و تحلیل منابع نشان داده شده که اولا لغو آن مربوط به دوران رضاخان نیست و ثانیا لغو آن بخشی از فیگورهای سیاسی طراحی شده به وسیله استعمار نوین انگلستان در راستای بسترسازی برای تثبیت قدرت وی بوده است.